Ιστορία ευρύτερης περιοχής Αφύτου – Χαλκιδικής

023001vaseΗ ιστορία της Χαλκιδικής αρχίζει από τα πολύ παλιά χρόνια. Η μυθολογία αναφέρει ότι στην Κασσάνδρα είναι θαμμένος ο γίγαντας του σεισμού, Εγκέλαδος. Η Σιθωνία πήρε το όνομά της από τον γιο του Ποσειδώνα τον Σίθωνα. Τα απολιθωμένα λείψανα διαφόρων ειδών ζώων και φυτών και το Σπήλαιο των Πετραλώνων αποτελούν μαρτυρίες μιας μακραίωνης πέραν των 700.000 χρόνων ζωής και ιστορίας.

Η Χαλκιδική κατοικήθηκε τον 8ο π.Χ. αιώνα από κατοίκους που ήλθαν κυρίως από την Χαλκίδα, όπου πήρε και το όνομα Χαλκιδική και την Ερέτρια και ίδρυσαν διάφορες πόλεις των οποίων μερικά ονόματα σώζονται ως σήμερα (Μένδη, Σερμύλη, Μηκύβερνα, Σάρτη, Άφυτος, Στάγιρα, Απολλωνία, κ.λ.π.). Οι πόλεις αυτές με την ηγεσία της Ολύνθου, κατά τον 5ο αι. π.Χ. σχημάτισαν ομοσπονδία, «το κοινόν των Χαλκιδέων».

Το 492 π.Χ. στην Χαλκιδική συνετρίβη ο στόλος των Περσών, το 480 π.Χ. ο Ξέρξης κατασκεύασε την διώρυγα του Άθω. Μετά τους περσικούς πολέμους οι πόλεις έγιναν μέλη της Αθηναϊκής Συμμαχίας και κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο η Χαλκιδική υπήρξε θέατρο μαχών. Ο Φίλιππος Β’ το 348 π.Χ. κατέλαβε την Όλυνθο και όλη τη Χαλκιδική και ενσωμάτωσε την περιοχή αυτή στο Βασίλειο της Μακεδονίας.

Αργότερα ιδρύονται και οι πόλεις, Αντιγόνεια, Κασσανδρεία και Ουρανούπολις, ώσπου το 168 π.Χ. καταλαμβάνεται από τους Ρωμαίους.

Το πέρασμα του Αποστόλου Παύλου από την Απολλωνία έφερε και τον Χριστιανισμό στη Χαλκιδική. Κατά τους Βυζαντινούς χρόνους η Χαλκιδική πέρασε περίοδο παρακμής από τις επιδρομές των Γότθων, των Ούννων και των Καταλανών. Τον 10ο αι. άρχισε να δημιουργείται η περίφημη μοναστική πολιτεία του Άθω, η κιβωτός της Ορθοδοξίας. Κατέστη πνευματικός Φάρος της Ελληνοχριστιανικής παιδείας και αρωγός στις δύσκολες για το έθνος μας εποχές. Το 1430 καταλαμβάνεται από τους Τούρκους και ακολουθεί ο μαρασμός.

Οι κάτοικοι όμως εργάσθηκαν σκληρά και φθάνουμε στην μεγάλη ανάπτυξη της Χαλκιδικής κατά τον 16ο – 1ο αι. με τα περίφημα Μαντεμοχώρια (Σιδηροκαύσια). Αυτό οφείλεται στην εκμετάλλευση των αργυρωρυχείων από τον μεταλλευτικό συνεταιρισμό το «Κοινό των Μαδεμίων». Τον Μάϊο του 1821 η Χαλκιδική επαναστάτησε με τον Εμμ. Παπά και τους Αγιορείτες πατέρες, αλλ’ υπέστη τα φοβερά αντίποινα των Τούρκων. Επίσης η Χαλκιδική μετείχε και στα επαναστατικά κινήματα του 1854 και του 1878 και στον Μακεδονικό αγώνα ιδρύοντας μικρά σώματα κατά των Βουλγάρων κομιτατζήδων. Απελευθερώθηκε από τον Ελληνικό στρατό τον Οκτώβριο του 1912. Το 1922-23 εγκαταστάθηκαν στη Χαλκιδική, ιδίως στις παραθαλάσσιες περιοχές, χιλιάδες πρόσφυγες από την Μ. Ασία, τον Πόντο, την Αν. Θράκη δίδοντας τις ονομασίες των πατρίδων τους με την προσθήκη νέος-α και συμβάλλοντας σοβαρά στην οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξή της.

Σύντομη ιστορία της Αφύτου

023005coinΣτο χώρο που απλώνεται η Άφυτος, φαίνεται από τους προϊστορικούς οικισμούς που επισημάνθηκαν στο σημερινό χωριό, υπήρξε συνεχής εγκατάσταση ανθρώπων από το 3000 π.Χ. περίπου. Αυτό σχετίζεται και με ολόκληρη τη Χαλκιδική, που μέχρι τα Αρχαϊκά χρόνια έχουμε διακίνηση διάφορων Θρακικών και Πελασγικών φυλών.

Από τον 8ο αιώνα και μετά έχουμε στην περιοχή εγκατάσταση αποίκων από την Εύβοια. Χαλκιδείς και Ερετριείς δημιούργησαν ένα μεγάλο αριθμό από μικρές αποικίες σ’ ολόκληρη την περιοχή της Χαλκιδικής. Αυτή η μετακίνηση των πληθυσμών κράτησε περίπου μέχρι τον 6ο π.Χ. αιώνα. Σ’ αυτά τα χρόνια πρέπει να τοποθετήσουμε και την ίδρυση της Αφύτου (Θουκιδίδης 4, 109). Τα αίτια της ίδρυσης της Αρχαίας πόλης πρέπει να αναζητηθούν στη φυσική οχυρότητα του τόπου, παράγοντας πολύ σημαντικός για την ίδρυση μιας αποικίας. Ο απόκρημνος βράχος από την πλευρά της θάλασσας θα την προστάτευε από θαλάσσιες επιθέσεις. Επίσης η μικρή λίμνη που υπήρχε μέχρι το 1963 και βρισκόταν πολύ κοντά στη θάλασσα, θα ήταν ένας μικρός όρμος και ένα μικρό φυσικό λιμάνι κατάλληλο για την προσόρμηση πλοίων.

023004stonescriptΤην αρχαία πόλη ο Στέφανος ο Βυζάντιος την αναφέρει με τα ονόματα: Αφύτη, Άφυτις, Άφυτος. Η ονομασία Άθυτος που επικράτησε στα νεότερα χρόνια, είναι φαινόμενο γλωσολογικό (βλ. Αθηνά 45 σελ. 341 – γιοθύρι αντί γιοφύρι – βλ. Παντελίδη φωνητική 39). Κατά τον Στέφανο Βυζάντιο το όνομα το πήρε από «από Αφύτου τινός ?γχωρίου».

Πολλοί αρχαίοι συγγραφείς τη θεωρούν σπουδαία για το μαντείο του Άμμωνα Δία και το ναό του Διονύσου.

Το Ιερό του Διονύσου, που συνδέεται χρονικά με την εγκατάσταση των Ευβοέων και την ανάπτυξη της Αφύτιος, αναφέρεται για πρώτη φορά από τον Ξενοφώντα στα «Ελληνικά» του. Το 381 π.Χ. ο βασιλιάς των Λακεδαιμονίων Αγησίπολις πολιορκούσε την Τορώνη. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας έπαθε σοβαρότατα εγκαύματα και ζήτησε να τον μεταφέρουν στο ιερό του Διονύσου, το οποίο βρισκόταν σε «σκιερά σκηνώματα» και σε περιβάλλον με «λαμπρά και ψυχρά ύδατα». Εδώ, σύμφωνα πάντα με τον Ξενοφώντα, ο Αγησίπολις ύστερα από μία εβδομάδα πέθανε και αφού τον έβαλαν σε πιθάρι γεμάτο μέλι, τον μετέφεραν στην πατρίδα του για την επίσημη ταφή.

Στη διάρκεια των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων η Άφυτις ήταν οικονομικά ευημερούσα πόλη, η οποία έκοβε δικό της νόμισμα που έφερε την κεφαλή του προστάτη της Άμμωνος Διός. Η οικονομία της φαίνεται ότι στηριζόταν κυρίως στη γεωργία και την αμπελουργία. Ο Αριστοτέλης αναφέρει τον «γεωργικό νόμο» των Αφυταίων, ο οποίος αποτελεί ένα ιδιαίτερο, μοναδικό και πολύ ενδιαφέρον κεφάλαιο στην ιστορία των αρχαιο­ελληνικών δημοσιονομικών πραγμάτων.

023007olypmicsign

«Αρχαία ελληνική αναθηματική πλαξ του 4ου αιώνα π.Χ. στο ιερό της Ολυμπίας με προσφορά από την Άφυτο για να τιμηθεί νίκη στους ολυμπιακούς αγώνες»

026013kopenhagenstoneΗ ναυτιλία πρέπει να έπαιζε σπουδαίο ρόλο στα οικονομικά της Αφύτιος αν κρίνουμε από το μέγεθος του λιμανιού της, το οποίο βρίσκεται σήμερα καταχωσμένο στη θέση του παραλιακού αλσυλλίου με τα πεύκα.

Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, κατά τους Περσικούς πολέμους (5ος π.Χ. αι.) αναγκάστηκε και αυτή να ενισχύσει τον Ξέρξη με στρατό και πλοία, όπως και οι άλλες πόλεις της σημερινής Χαλκιδικής. Μετά τη μάχη όμως των Πλαταιών (479 π.Χ.), αποστάτησε από τους Πέρσες και εντάχθηκε στην Αθηναϊκή Συμμαχία. Ως μέλος της Συμμαχίας πλήρωνε στο ταμείο της Δήλου τρία τάλαντα το χρόνο, ποσό σημαντικό για την εποχή εκείνη.

Από αθηναϊκό «νομισματικό ψήφισμα», που βρέθηκε στην Άθυτο, μπορούμε να έχουμε μία εικόνα των σχέσεων της Αφύτιος με την Αθήνα. Το ψήφισμα αυτό, του 423 π.Χ., έδινε κατευθύνσεις σχετικά με την κοπή των νομισμάτων και τις νομισματικές σχέσεις γενικότερα.

023010agdimitriosΑποτέλεσμα της συμμετοχής της στην Αθηναϊκή Συμμαχία υπήρξε η πολιορκία της από τον στρατηγό των Λακεδαιμονίων Λύσσανδρο, κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου. Σύμφωνα με τον Παυσανία, ο προστάτης της πόλεως Άμμων Ζεύς παρουσιάσθηκε στον Λύσσανδρο σε όνειρό του και τον προέτρεψε να λύσει την πολιορκία, πράγμα το οποίο και έγινε.

Θεωρείται πιθανόν ότι η Άφυτις καταστράφηκε και αυτή από το Φίλιππο το 348 π.Χ., όπως και οι υπόλοιπες πόλεις της Χαλκιδικής. Ωστόσο η οικοδόμηση του Ιερού του Άμμωνος Διός, στο δεύτερο μισό του 4ου π.Χ. αιώνα, προϋπέθετε οικονομική ευμάρεια της πόλεως. Παράλληλα έχει προταθεί και η άποψη ότι στην κατασκευή του ναού συνεισέφεραν οι βασιλείς της Μακεδονίας. Πάντως στους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους η πόλη ξαναέκοψε νόμισμα, γεγονός το οποίο πιθανότατα σχετίζεται με τη φήμη και την ακτινοβολία του Ιερού του Άμμωνος Διός. Ο Στράβων την αναφέρει ανάμεσα στις πέντε πόλεις της Παλλήνης, που υπήρχαν κατά τον 1ο αι. μ.Χ. (Κασσάνδρεια, Άφυτις, Μένδη, Σκιώνη και Σάνη).

Μεσολάβησε μεγάλο χρονικό διάστημα για το οποίο δεν έχουμε πληροφορίες σχετικά με την Άφυτιν. Τα ίχνη του μεσαιωνικού τείχους στην ακρόπολή της, δηλαδή τον σημερινό Κουτσόμυλο, και η διατήρηση του ονόματός της, αποδεικνύουν τη συνέχεια της ζωής στην Άθυτο και κατά τους μέσους χρόνους. Τις πρώτες γραπτές πληροφορίες τις έχουμε από αγιορείτικα έγγραφα του 14ου αι., όπου τη συναντούμε με την ονομασία «Άφετος».

Το 1307-1309, φαίνεται ότι το χωριό καταστράφηκε από την καταδρομή των Καταλανών και οι κάτοικοί του εγκαταστάθηκαν για ένα διάστημα στις διεσπαρμένες αγροτικές εγκαταστάσεις τους.

023011oldhouseΤο τοιχογραφημένο στα 1647 παρεκκλήσι των Ταξιαρχών (το οποίο κατεδαφίστηκε το 1954) είναι μία ένδειξη για το ότι η Άθυτος ευημερούσε οικονομικώς και κατά την εποχή εκείνη.

Στην Επανάσταση του 1821 η Άθυτος έδωσε το παρόν με αγωνιστές και θύματα. Ακολούθησε όμως και αυτή τη μοίρα ολόκληρης της Κασσάνδρας και πυρ­πολήθηκε. Οι κάτοικοί της μετά το χαλασμό σκορπίστηκαν σε διάφορες περιοχές και κυρίως στη Σκόπελο, τη Σκιάθο και την Αταλάντη.

Γύρω στο 1827 άρχισε η επιστροφή μέρους των προσφύγων και η Άθυτος, για λόγους κυρίως θέσεως, φαίνεται ότι ήταν για πολύ καιρό το κεφαλοχώρι της Κασσάνδρας. Σ’ αυτήν εγκαταστάθηκε ο καπετάν Ανα­στάσης, ο οποίος κυβέρνησε τη Χερσόνησο μέχρι και το 1834.

Το 1859 ξανακτίσθηκε ο ναός του Αγίου Δημητρίου, ξυλόστεγη, τρίκλιτη βασιλική με τρούλο και ενσωματωμένο κωδωνοστάσιο. Λίγο αργότερα, το 1867, κτίσθηκε ο ναός του Αγίου Γεωργίου στο Λαυριώτικο, το 1885 η εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και αργότερα ο Άγιος Αθανάσιος και ο Άγιος Νικόλαος στη Λιόση (πάνω στα ερείπια παλαιοχριστιανικού ναού).

023012oldhouseΣτο δεύτερο μισό του 19 ου αι. υπήρχε όπως φαίνεται έντονη οικοδομική δραστηριότητα. Χαρακτηριστική είναι η αρχιτεκτονική των σπιτιών του χωριού των κτισμένων με τον ντόπιο πωρόλιθο. Από τα παλαιότερα σπίτια σήμερα σώζονται του Κατσάνη (1860 περίπου), του Παπαβασιλείου (1864), του Γαλάνη (1876), του Αλετρά (1889), του Κ. Αθανασιάδη (1898). Εκτός από αυτά, όλα τα παλιά πέτρινα σπίτια της Αθύτου, με τις κτητορικές επιγραφές και τα λιθανάγλυφά τους, αφήνουν να φανεί η δεξιοσύνη και το μεράκι των παλιών μαστόρων.

Η σημερινή Άφυτος πιστή στην παράδοση έχει να επιδείξει μια αξιόλογη λαϊκή αρχιτεκτονική με τα πέτρινά της σπίτια. Τα τελευταία χρόνια έγινε προσπάθεια από όλους σχεδόν τους κατοίκους του χωριού, που καθοδηγούμενοι από κάποιον εμπνευσμένο Κοινοτάρχη, κατόρθωσε να παρουσιάσει μια εικόνα με όλα εκείνα τα στοιχεία που συνθέτουν ένα σωστά διατηρημένο παραδοσιακό οικισμό.

Σήμερα η Άφυτος είναι σε θέση να ικανοποιήσει κάθε επισκέπτη, με τις πολλές εκδηλώσεις υψηλού καλλιτεχνικού επιπέδου, που οργανώνει ο υπάρχων Πολιτιστικός Σύλλογος και να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις κάθε τουρίστα που την επισκέπτεται.